Đái tháo đường không chỉ là câu chuyện “ăn ít đường”. Đây là bệnh mạn tính khiến cơ thể không tạo đủ insulin hoặc không sử dụng insulin hiệu quả, làm đường huyết tăng cao. Nếu không được kiểm soát tốt, bệnh có thể làm tăng nguy cơ biến chứng ở tim mạch, thận, mắt, thần kinh và bàn chân.

Tin vui là: bên cạnh dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi đường huyết, chế độ ăn phù hợp là một phần quan trọng của điều trị. Ăn uống hợp lý giúp kiểm soát lượng đường huyết sau ăn, duy trì cân nặng phù hợp và hỗ trợ giảm nguy cơ biến chứng. Không có một thực đơn chung phù hợp với tất cả mọi người; khẩu phần cần được điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, mức vận động, thuốc đang dùng và các bệnh đi kèm.

1. Một khẩu phần ăn cân đối nên có gì?

Ví dụ: hãy hình dung chiếc đĩa ăn chính được chia thành 3 phần:

Có thể thêm một lượng nhỏ chất béo tốt từ cá, các loại hạt hoặc dầu thực vật; đồng thời ưu tiên nước lọc hoặc đồ uống không đường.

Trái cây vẫn có thể ăn với lượng và loại phù hợp (ưu tiên các loại trái cây có chỉ số GI thấp: cam, táo xanh, ổi chát lòng trắng,…), nên ăn nguyên miếng thay vì uống nước ép để lấy được nhiều chất xơ hơn.

Bảng chỉ số đường huyết của các thực phẩm thông dụng

2. Mẹo ăn theo thứ tự: Rau trước > Đạm sau > Tinh bột cuối

Bạn có thể thử sắp xếp bữa ăn theo thứ tự sau:

• Bước 1 – Ăn rau trước: bắt đầu bằng rau không chứa nhiều tinh bột như cải xanh, rau muống, bông cải, dưa leo, cà chua hoặc các loại rau lá. Chất xơ giúp bữa ăn cân đối và có thể làm chậm tốc độ hấp thu carbohydrate.
• Bước 2 – Ăn thực phẩm giàu đạm: chọn cá, thịt gia cầm bỏ da, thịt nạc, trứng, đậu hũ hoặc các loại đậu; ưu tiên hấp, luộc, kho ít dầu hay áp chảo ít dầu.
• Bước 3 – Ăn phần tinh bột: ăn lượng cơm, bún, phở, bánh mì, khoai hoặc bắp đã dự tính cho bữa ăn. Không cần loại bỏ hoàn toàn tinh bột, nhưng cần kiểm soát khẩu phần và hạn chế nước ngọt, bánh kẹo, đường thêm.

Thứ tự ăn trong 1 bữa ăn cho người đái tháo đường

Lưu ý: thứ tự ăn chỉ là một mẹo hỗ trợ, không thay thế việc kiểm soát tổng lượng tinh bột, dùng thuốc và theo dõi đường huyết. Nếu đang dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết, không tự ý bỏ bữa hay thay đổi giờ ăn.

Có thể thêm một lượng nhỏ chất béo tốt từ cá, các loại hạt hoặc dầu thực vật; đồng thời ưu tiên nước lọc hoặc đồ uống không đường.

Trái cây vẫn có thể ăn với lượng phù hợp, nên ăn nguyên miếng thay vì uống nước ép.

Một bữa ăn cung cấp cho người bệnh Đái Tháo Đường tại Bệnh viện Đa khoa Vạn Hạnh

3. Làm sao biết khẩu phần tinh bột đã phù hợp?

• Không có một con số chén cơm cố định phù hợp cho tất cả người bệnh. Nhu cầu phụ thuộc vào cân nặng, hoạt động thể lực, mục tiêu điều trị, đường huyết và thuốc đang sử dụng.
• Trong cùng một bữa, cơm, bún, phở, mì, bánh mì, khoai và bắp đều là nguồn carbohydrate. Nếu ăn nhiều loại cùng lúc, cần tính tổng lượng chứ không xem mỗi món là một phần riêng không liên quan.
• Dùng bát/chén hoặc dụng cụ đong quen thuộc để giữ lượng ăn tương đối ổn định giữa các ngày. Hạn chế ăn dồn quá nhiều vào một bữa và không tự ý bỏ bữa.
• Theo dõi đường huyết theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nếu chỉ số thường xuyên cao sau ăn, hạ đường huyết, sụt cân ngoài ý muốn hoặc ăn uống khó khăn, hãy trao đổi với bác sĩ/chuyên viên dinh dưỡng để điều chỉnh.

4. Những thói quen nên duy trì mỗi ngày

• Ăn đúng giờ, chia bữa hợp lý; ăn chậm, nhai kỹ và hạn chế ăn quá no, tuyệt đối không tự ý bỏ cữ
• Ưu tiên hấp, luộc, nấu, kho ít dầu; hạn chế chiên ngập dầu, món nhiều mỡ, đồ ăn nhanh và thịt chế biến sẵn.
• Hạn chế nước ngọt có đường, trà sữa, nước ép (có hoặc không thêm đường), bánh kẹo và các món tráng miệng nhiều đường.
• Ăn nhạt vừa phải, hạn chế thực phẩm nhiều muối; uống đủ nước nếu không có chỉ định hạn chế dịch.
• Vận động đều đặn nếu sức khỏe cho phép: có thể bắt đầu bằng đi bộ 10–15 phút sau ăn rồi tăng dần. Mục tiêu thường dùng cho người trưởng thành là ít nhất 150 phút hoạt động thể lực mức độ vừa mỗi tuần, theo khả năng và tư vấn y tế.
• Dùng thuốc đúng toa, không tự ý ngưng/đổi liều; theo dõi đường huyết và tái khám đúng hẹn.

An toàn khi vận động: người có bệnh tim mạch, biến chứng bàn chân, bệnh thận, hạn chế vận động hoặc đang dùng insulin/thuốc có nguy cơ hạ đường huyết nên tham khảo tư vấn từ nhân viên y tế để chọn cách vận động phù hợp. Mang giày dép phù hợp, kiểm tra bàn chân và dừng tập nếu đau ngực, khó thở bất thường, choáng hoặc mệt nhiều.

5. Lưu ý

Người bệnh suy thận, suy tim, phụ nữ mang thai/cho con bú, người cao tuổi suy dinh dưỡng hoặc có biến chứng, cần hướng dẫn riêng bởi bác sĩ/chuyên viên dinh dưỡng.

ĐỪNG CHỈ KIÊNG ĐƯỜNG – HÃY ĂN CÂN ĐỐI, ĐÚNG KHẨU PHẦN VÀ DUY TRÌ THÓI QUEN LÀNH MẠNH!

Mỗi người bệnh có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau. Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng để được hướng dẫn khẩu phần phù hợp với tình trạng sức khỏe của mỗi cá nhân.

Bệnh viện Đa khoa Vạn Hạnh – Đồng hành cùng bạn trong chăm sóc sức khỏe.