Thiếu máu thiếu sắt (IDA) là tình trạng phổ biến ở trẻ nhỏ, đặc biệt tại các nước đang phát triển. Bệnh có thể gây chậm phát triển thể chất, suy giảm nhận thức và miễn dịch, vì vậy việc hiểu nguyên nhân và can thiệp sớm đóng vai trò quan trọng.

Thiếu Máu Thiếu Sắt Là Gì?

Thiếu máu thiếu sắt là tình trạng cơ thể không có đủ sắt để sản xuất hemoglobin, một thành phần quan trọng của hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy đi nuôi cơ thể. Khi lượng hemoglobin giảm, trẻ dễ rơi vào tình trạng mệt mỏi, chậm phát triển và sức đề kháng suy yếu.

Ở trẻ em, đặc biệt là giai đoạn 6 tháng – 3 tuổi, nhu cầu sắt tăng cao để đáp ứng cho quá trình phát triển nhanh. Nếu không được cung cấp đủ, trẻ rất dễ bị thiếu máu.

Nguyên Nhân Nào Gây Thiếu Máu Thiếu Sắt Ở Trẻ Em

Ở trẻ nhỏ, tình trạng thiếu máu thiếu sắt thường bắt nguồn từ nhiều yếu tố khác nhau, đôi khi xuất phát ngay từ thời điểm trẻ chào đời. Với những bé sinh non, nhẹ cân hoặc có mẹ bị thiếu máu trong thai kỳ, lượng sắt dự trữ vốn đã hạn chế, khiến nguy cơ thiếu máu xuất hiện sớm hơn.

Khi bước vào giai đoạn phát triển nhanh chóng, đặc biệt là từ 6 đến 24 tháng tuổi, nhu cầu sắt của trẻ tăng cao để đáp ứng cho quá trình tạo máu và tăng trưởng. Nếu chế độ ăn không cung cấp đủ, cơ thể dễ rơi vào tình trạng mất cân bằng.

Một số trẻ không được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu hoặc ăn dặm muộn, khẩu phần lại thiếu thực phẩm giàu sắt như thịt đỏ, gan động vật, hải sản… cũng dễ mắc thiếu máu. Ngoài ra, thói quen cho trẻ dùng nhiều sữa bò từ sớm có thể làm giảm hấp thu sắt từ thức ăn, bởi sữa bò vốn chứa ít sắt và đôi khi gây viêm vi mao ruột nhẹ, dẫn đến mất máu vi thể.

Không chỉ vậy, các bệnh lý tiêu hóa như viêm dạ dày – tá tràng, tiêu chảy kéo dài, hay nhiễm giun móc cũng là nguyên nhân khiến trẻ mất sắt mạn tính. Tất cả những yếu tố này, nếu kéo dài, sẽ gây ra thiếu máu thiếu sắt với mức độ ngày càng rõ rệt.

Xem thêm: Thêm một giải pháp mới để phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue

Triệu chứng nhận biết thiếu máu ở trẻ nhỏ

Thiếu máu ở trẻ thường tiến triển âm thầm, khó phát hiện ngay trong giai đoạn đầu. 

• Da của trẻ xanh xao, niêm mạc mắt và môi nhợt nhạt.
• Nhiều bé trở nên mệt mỏi, uể oải, ngủ nhiều, không còn ham thích vận động hay vui chơi như trước.
• Khi thiếu máu kéo dài, sự phát triển vận động và trí tuệ của trẻ cũng bị ảnh hưởng. Bé có thể chậm ngồi, chậm đi, khả năng tập trung kém, ít linh hoạt và dễ cáu gắt. 
• Một số trường hợp, trẻ biếng ăn, chậm tăng cân, hay rối loạn tiêu hóa.
• Với tình trạng nặng, hệ tim mạch phải làm việc nhiều hơn để bù đắp cho sự thiếu hụt oxy, khiến trẻ có biểu hiện tim đập nhanh, thở gấp hoặc chóng mặt.

Những dấu hiệu này đều là lời cảnh báo cha mẹ không nên bỏ qua.

Biến chứng nguy hiểm của thiếu máu thiếu sắt

Thiếu máu thiếu sắt không chỉ là một rối loạn tạm thời mà có thể để lại hậu quả lâu dài nếu không được phát hiện và điều trị đúng cách. 

• Khi não bộ không được cung cấp đủ oxy, trẻ dễ chậm nói, kém trí nhớ, khó tiếp thu kiến thức, thậm chí có thể ảnh hưởng đến thành tích học tập trong tương lai.
• Hệ miễn dịch cũng bị suy yếu, khiến trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng hô hấp, tiêu hóa. 
• Về hành vi và vận động, trẻ có thể trở nên cáu gắt, khó hòa đồng, giảm hứng thú trong các hoạt động thường ngày. 

Nguy hiểm hơn, tình trạng thiếu oxy mạn tính còn được chứng minh là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch khi trưởng thành.

Xem thêm: Sốt xuất huyết (Dengue) đang gia tăng mạnh tại Việt Nam

Chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt

Để xác định chính xác tình trạng thiếu máu, bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng và chỉ định các xét nghiệm cần thiết. Công thức máu toàn phần giúp đo lường số lượng hồng cầu và nồng độ hemoglobin. Bên cạnh đó, xét nghiệm ferritin và sắt huyết thanh sẽ cho biết dự trữ sắt trong cơ thể còn nhiều hay ít.

Trong một số trường hợp, để tìm nguyên nhân tiềm ẩn, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra máu ẩn trong phân hoặc xét nghiệm tìm ký sinh trùng đường ruột. Việc chẩn đoán toàn diện này giúp không chỉ phát hiện thiếu máu mà còn định hướng nguyên nhân để có hướng điều trị phù hợp.

Điều trị thiếu máu thiếu sắt ở trẻ

Nguyên tắc điều trị thiếu máu thiếu sắt là vừa bổ sung sắt, vừa xử lý nguyên nhân gây bệnh.

Thông thường, trẻ sẽ được kê thuốc sắt đường uống với liều lượng phù hợp theo cân nặng và tình trạng bệnh, thời gian duy trì ít nhất 3–6 tháng để khôi phục kho dự trữ sắt. Song song, nếu trẻ có bệnh lý nền như nhiễm giun, viêm loét dạ dày – tá tràng hay rối loạn tiêu hóa, việc điều trị nguyên nhân là cần thiết để tránh tái phát. 

Về chế độ ăn, cha mẹ nên bổ sung cho con các thực phẩm giàu sắt như thịt bò, gan, lòng đỏ trứng, hải sản, kết hợp rau xanh và trái cây giàu vitamin C để tăng hấp thu sắt.

Tái khám định kỳ sẽ giúp theo dõi hiệu quả điều trị và điều chỉnh kịp thời. Trong những trường hợp nặng, có thể cân nhắc truyền máu dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.

Xem thêm: Lưu Trữ Tế Bào Gốc – Món Quà Y Học Vô Giá Dành Cho Con Ngay Từ Khi Chào Đời

Phòng ngừa thiếu máu thiếu sắt bằng nuôi con bằng sữa mẹ

Điều quan trọng là thiếu máu thiếu sắt hoàn toàn có thể phòng ngừa. Và sữa mẹ chính là nguồn bổ sung tự nhiên, an toàn và hiệu quả nhất. 

Sắt trong sữa mẹ có tỷ lệ hấp thu cao vượt trội so với sữa công thức. Hơn nữa, sữa mẹ chứa lactoferrin – một protein vừa giúp tăng khả năng vận chuyển sắt, vừa bảo vệ trẻ khỏi nhiều vi khuẩn gây bệnh.

Những nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trẻ bú mẹ hoàn toàn ít nhất 6 tháng đầu đời có nguy cơ thiếu máu thấp hơn nhiều so với trẻ không được bú mẹ. Sau giai đoạn này, việc duy trì bú mẹ kết hợp ăn dặm đúng cách với các thực phẩm giàu sắt và kẽm sẽ là nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện.

Mỗi giọt sữa mẹ không chỉ nuôi dưỡng cơ thể mà còn phòng ngừa những bệnh lý thầm lặng như thiếu máu thiếu sắt, bảo vệ trẻ lớn lên khỏe mạnh cả thể chất lẫn trí tuệ.

Thiếu máu thiếu sắt ở trẻ nhỏ là một vấn đề phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát. Việc phát hiện sớm, điều trị kịp thời và đặc biệt là nuôi con bằng sữa mẹ sẽ giúp phòng ngừa hiệu quả tình trạng này.

Bệnh viện Đa khoa Vạn Hạnh khuyến khích các bậc phụ huynh hãy cho con bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, duy trì bú mẹ càng lâu càng tốt và chú ý bổ sung dinh dưỡng hợp lý sau giai đoạn ăn dặm. Nếu nhận thấy con có những dấu hiệu bất thường, đừng chần chừ đưa trẻ đến khám để được các bác sĩ chuyên khoa Nhi tư vấn và hỗ trợ kịp thời.